Vragen over de bevoorradingszekerheid in België

De bevoorradingszekerheid voor de winter 2017-2018 zou verzekerd moeten zijn dankzij de maatregelen van overheden en de verschillende spelers op de elektriciteitsmarkt. We hebben voor u de meest gestelde vragen gebundeld in deze sectie.

  1. Wie zijn de spelers op de elektriciteitsmarkt?

In België hebben verschillende spelers een rol in de organisatie van de elektriciteitsmarkt. Samen zorgen ze ervoor in dat er in de energiebehoefte van het land kan worden voorzien, zowel die van de ondernemingen en als die van de inwoners.

De federale overheid bepaalt het globale beleid over energiebevoorradingszekerheid.

De producenten/leveranciers verbinden zich ertoe om in de energiebehoeften van hun klanten te voorzien. Ze zien erop toe dat ze over voldoende productie- of importcapaciteit beschikken om hun engagementen bij de klanten na te komen.

De evenwichtsverantwoordelijken (ARP’s) zijn verantwoordelijk voor een evenwicht binnen het kwartier tussen alle injecties en alle afnames door hun klanten. Een evenwichtsverantwoordelijke kan een producent zijn, een grootverbruiker, een leverancier van elektriciteit, een trader, enz.

De beheerder van het hoogspanningsnet (Elia) stelt een betrouwbaar hoogspanningsnet ter beschikking voor het vervoer van elektriciteit in België, maar ook voor de invoer/uitvoer naar de buurlanden. Daarnaast bewaakt de netbeheerder 24h per dag, 7 dagen op 7, het constante evenwicht tussen productie en verbruik.

De distributienetbeheerders brengen de stroom vervolgens tot bij de KMO's, huishoudens en andere eindklanten die op hun net zijn aangesloten.

Top

  1. Wat is de huidige situatie van het productiepark in België?

De samenstelling van het productiepark wordt over het algemeen genomen sterk bepaald door de beslissingen die in het kader van het nationale en Europese energiebeleid worden genomen.

  • De doelstellingen met betrekking tot het milieu en de vermindering van het verbruik tegen 2020 vormden de aanzet voor de opkomst van de hernieuwbare energiebronnen. Dat heeft gezorgd voor een groeiend aandeel van de intermitterende energiebronnen in het Belgische productiepark (momenteel ongeveer 3200 MW aan vermogen afkomstig van zonne-energie en 2600 MW aan vermogen afkomstig van windenergie). Het intermitterende karakter van de hernieuwbare energiebronnen zorgt ervoor dat ze niet zo gemakkelijk voorspelbaar zijn. Zij vormen dan ook een uitdaging voor het beheer van het elektrische systeem.
  • De laatste jaren gaven de uitbaters van de conventionele centrales aan dat ze problemen hebben met de rentabiliteit. Bijgevolg zijn een groot deel van deze centrales niet meer beschikbaar op de markt.
  • De regering heeft in 2003 de wet over de kernuitstap aangenomen. Deze wet werd daarna twee keer geamendeerd.
    • De levensduur van de Tihange 1 (geïnstalleerd vermogen van 962MW) is verlengd met 10 jaar volgens de wetswijziging van 2013.
    • Doel 1 en Doel 2 (433 MW elk) blijven naar aanleiding van een wetswijziging in juni 2015 tien jaar langer open, namelijk tot 2025.

Voor de winter 2017-2018 betekent dit dat de 7 nucleaire reactoren beschikbaar zijn, buiten de geplande en ongeplande onbeschikbaarheden.

Een overzicht van de beschikbare productie-eenheden tijdens voor de winter 2017-2018 is terug te vinden op de website van Elia en op het transparantieplatform van ENTSO-E

De huidige toestand van het productiepark leidt er echter nog steeds toe dat België, vooral in periodes van lage wind- en zonneproductie, structureel aangewezen is op invoer van elektriciteit uit de buurlanden.

Top

  1. Welke mechanismen en maatregelen dragen bij aan de bevoorradingszekerheid?

Er bestaan tools en mechanismen om de spelers op de elektriciteitsmarkt te helpen om op elk moment het evenwicht tussen de productie en het verbruik van elektriciteit te bewaren.

  1. De vooruitzichten voor wind- en zonne-energie

Een beetje zoals de weersvoorspelling, stelt Elia vooruitzichten op voor de productie van wind- en zonne-energie en stelt deze ter beschikking van de markt. De markspelers kunnen, naast hun eigen expertise en ervaring, deze voorspellingen gebruiken om in te schatten hoeveel bijkomende energie ze in het net moeten injecteren om te voldoen aan de noden van hun klanten.

  1. De in- en uitvoer van elektriciteit

België is momenteel elektrisch verbonden met Frankrijk, Nederland en Luxemburg. Dit maakt dat het land energie kan importeren of exporteren afhankelijk van de omstandigheden in Europa.

De maximale importcapaciteit van België is het maximum vermogen dat het land kan importeren onder normale net-exploitatieomstandigheden, dit wil zeggen zonder geplande of ongeplande onbeschikbaarheden van de netinfrastructuur (zowel in België als in de buurlanden) en zonder voorafgaandelijke kennis van de energiestromen. Aangezien onvoorziene gebeurtenissen zich op elk moment kunnen voordoen, wordt deze capaciteit geleidelijk ter beschikking gesteld van de markt via jaarlijkse, maandelijkse, day-ahead en intraday veilingen. Bovendien hangt de capaciteit af van de seizoenen en onderhoudswerken op het net.

Na de versterking van de noordgrens einde 2016 (project Brabo, fase 1), kan er voor de winter 2017-18 uitgegaan worden van een maximale importcapaciteit van 4500 MW voor België. Of dit importsaldo van 4500 MW effectief beschikbaar is, hangt af van twee voorwaarden:

  • de marktvoorwaarden voor import zijn gunstig
  • normale omstandigheden voor de uitbating van het net In specifieke marktomstandigheden kunnen de internationale energiestromen leiden tot lagere beschikbare importsaldi.

  1. De evenwichtsreserve en de strategische reserve

  • De “evenwichtsreserve”, ook wel de primaire, secundaire en tertiaire reserves genoemd. Dit zijn specifieke contracten met bepaalde producenten, verbruikers en aggregatoren om - wanneer nodig - de productie van bepaalde centrales of de afname door bepaalde sites, meestal industrie, te verhogen of te verlagen. Op die manier kan Elia het resterende onevenwicht tussen de productie en de elektriciteitsvraag weer in balans brengen. Deze reserves zijn essentieel voor het operationeel evenwicht van het net.
  • De “strategische reserve”, een concept dat voor de eerste maal in de winter 2014-2015 werd ingevoerd. Deze reserve is aangelegd om het hoofd te kunnen bieden aan het structurele productiekort veroorzaakt door de sluiting van centrales en moet specifiek bijdragen aan het veilig stellen van de bevoorradingszekerheid tijdens de winterperiode. Centrales die tot de strategische reserve behoren, kunnen niet meer deelnemen aan de markt.

Voor elke winterperiode schrijft Elia, op vraag van de federale minister van Energie, een openbare aanbesteding uit bestemd voor centrales die hun sluiting hebben aangekondigd en voor grootverbruikers. De reserve die zo wordt opgebouwd, is activeerbaar tussen 1 november en 31 maart en wordt elk jaar herzien.

De strategische reserve voor de winter 2017-2018 bedraagt 725MW. Een activatie van de strategische reserve vindt plaats wanneer er op basis van vooruitzichten, dat kan enkele dagen of enkele uren op voorhand zijn, een mogelijk productietekort wordt gedetecteerd. Het is de bedoeling om een structureel, voorspeld productietekort op te vangen. De strategische reserve onderscheidt zich van de gebruikelijke evenwichtsmechanismen met evenwichtsreserves, die onmiddellijke en onverwachte onevenwichten het hoofd bieden en zo op elk moment het evenwicht in de Belgische zone bewaren.

Top

  1. Welke maatregelen heeft Elia genomen die bijdragen aan de bevoorradingszekerheid?

Om aan het veilig stellen van de bevoorradingszekerheid elke dag en op langere termijn te kunnen bijdragen, implementeert Elia projecten die haar net versterken of verder uitbouwen. Deze projecten maken deel uit van de ontwikkelingsplannen (federaal en regionaal) die Elia hiervoor opstelt. Deze projecten leiden tot een meer robuuste importcapaciteit die ter beschikking gesteld kan worden voor de markt of een verhoging ervan.

Met het oog op de bevoorradingszekerheid optimaliseert Elia bovendien de beschikbaarheid van het hoogspanningsnet. Bepaalde onderhoudsbeurten zijn vooruitgeschoven en het net wordt klaargestoomd voor de winter. Ook met de netbeheerders van de buurlanden zijn er afspraken gemaakt.

Top

  1. Hoe detecteert Elia een krapte op de markt?

Dagelijks wordt het mogelijk risico op een tekort aan productiemiddelen in België geanalyseerd, telkens voor de komende zeven dagen. Om in te schatten of er een verhoogd risico is, worden verschillende elementen samengebracht:

  • voorspellingen van productie uit hernieuwbare energie;
  • de laatste informatie die Elia ter beschikking heeft over de beschikbaarheid van de klassieke productie-eenheden;
  • een inschatting van de mogelijke importniveaus;
  • voorspellingen van het totale elektriciteitsverbruik in België.

Deze inschattingen worden herhaald met steeds nauwkeurigere voorspellingen naarmate we dichter bij de realiteit komen. Daarbij wordt het mogelijk risico bepaald op basis van hypotheses en voorspellingen; dit houdt in dat er geen absolute zekerheid is dat we een tekort (lang) op voorhand kunnen bepalen.

Top

  1. Wat doet Elia als er krapte aangekondigd is?

Indien de analyses wijzen op een mogelijk tekort, wordt dit transparant gecommuniceerd aan de betrokken instanties en aan het grote publiek via de Elia-website. De Elia-app ‘Stroomindicator’ is speciaal met het oog op deze communicatie ontwikkeld. Je vindt deze hier.

Een dag op voorhand, of de dag zelf, zal een voorspeld tekort eveneens kunnen leiden tot een activatie van de strategische reserves. Een dergelijke activatie wordt gepubliceerd op de Elia- website. De activering van de strategische reserves kan gebeuren op basis van 2 mechanismen: via de 'economische trigger' of via de 'technische trigger'.

Het proces van de 'economische trigger' vindt één dag op voorhand plaats. Dit proces treedt automatisch in werking zodra er een tekort op de day-ahead elektriciteitsmarkt gedetecteerd wordt. Met andere woorden: als de totale vraag naar energie op de beurs EPEX Spot Belgium (het vroegere Belpex) het totale aanbod aan energie overstijgt. EPEX Spot Belgium zal in dit geval een bijkomende hoeveelheid energie - geleverd door de strategische reserves - toewijzen aan de marktpartijen aan de maximumprijs op de day-ahead markt van EPEX Spot Belgium (momenteel 3000 €/MWh).

Naast de activatie onder impuls van de 'economische trigger', kan de strategische reserve ook geactiveerd worden voor technische redenen, vanaf de avond voordien na 18 u en op de dag zelf. Dit proces wordt de 'technische trigger' genoemd.

De activatie van de strategische reserve betekent niet dat het afschakelplan in werking treedt of zal treden. Het is precies de bedoeling van de strategische reserve om nog een extra maatregel in dienst te kunnen nemen, om afschakeling te vermijden.

Meer info over de strategische reserve vind je hier.

Top

  1. Welke maatregelen neemt Elia als er zich toch een ‘krapte’ voordoet?

Wanneer er zich een situatie voordoet waarbij de marges qua bevoorrading in België sterk verminderd of mogelijk tot nul gereduceerd zijn, zal Elia een aantal acties ondernemen om deze situatie het hoofd te bieden:

  • Een vraag om mogelijke extra regelvolumes aan te bieden, zal verstuurd worden naar alle evenwichtsverantwoordelijken. Hierdoor kan Elia een beroep doen op de eventuele resterende productiecapaciteit op alle beschikbare centrales of op extra regelmogelijkheden van het elektriciteitsverbruik. Dit gebeurt via de balancing warnings.
  • Indien nodig zal Elia haar gecontracteerde reserves inzetten. Dit gaat van activatie van specifieke snel-startende gaseenheden, het afroepen van contracten met aggregatoren, het gecontroleerd en gecontracteerd verminderen van het verbruik bij industriële klanten tot het inroepen van assistentie van naburige transmissienetbeheerders;
  • Indien de situatie het vereist, zal Elia analyseren of uitzonderlijke acties mogelijk zijn in coördinatie en samenwerking met de andere transmissienetbeheerders van de Centraal-West-Europese regio, om de mogelijke importcapaciteit van België verder te verhogen;
  • Als gevolg van een 'economische trigger' of 'technische trigger' kunnen de strategische reserves in België geactiveerd worden;
  • Als de marktmechanismen en de reserves niet volstaan, beslissen de overheden om het elektriciteitsverbruik te beperken. Sensibiliseringsmaatregelen, mogelijk gecombineerd met verbodsmaatregelen, worden eerst genomen om het evenwicht op het net te verzekeren voor de komende uren of dagen.
  • Het ultiem middel om het hoofd te bieden aan een situatie van schaarste in België is het gecontroleerd inzetten van het afschakelplan.

Het dient vermeld dat deze maatregelen niet noodzakelijk na elkaar geactiveerd worden, de ene na de andere. Een bepaalde maatregel kan eens ingevoerd worden en dan afwisselend weer een andere.

Top

  1. Waarom en wanneer voert Elia het onevenwichtstarief van 4.500 €/MWh in?

Dit tarief van 4500 €/MWh (wordt enkel gehanteerd als volgende voorwaarden vervuld zijn: de strategische reserves zijn geactiveerd en het bestaan van een structureel tekort in real time is bevestigd.

Het tarief is van toepassing op de marktspelers van de groothandelsmarkt van elektriciteit (ook wel Access Responsible Party (ARP) genoemd) die niet meer in staat zijn aan de elektriciteitsvraag van hun klanten te voldoen (bijvoorbeeld: een leverancier die niet meer in staat is om voldoende elektriciteit zelf te produceren en/of elders te kopen om zijn klanten te kunnen voeden). De marktspelers die op dat moment echter zelf een elektriciteitsoverschot hebben, worden op basis van deze 4.500 €/MWh vergoed als ze hun elektriciteitsoverschot ter beschikking stellen van de marktspelers die niet over voldoende elektriciteit beschikken. Elia treedt hierbij als facilitator op.

Dit mechanisme, dat deel uitmaakt van de werkingsregels van de strategische reserves zoals goedgekeurd door de federale regulator (CREG), moet de marktspelers stimuleren om alle middelen aan te wenden om hun respectieve portefeuilles in evenwicht te houden.

Dit ‘last resort’-tarief maakt ook deel uit van de goedkeuringsbeslissing van de CREG van het aangepast tariefvoorstel van Elia, van 3 december 2015. Het garandeert dat de leveranciers er alle belang bij hebben om de nodige energie aan te kopen om hun klanten te kunnen bedienen, zelfs als deze heel duur is. In moeilijke omstandigheden kan de energieprijs op de EPEX Spot Belgium -beurs namelijk al oplopen tot 3.000 €/MWh.

Deze maatregel is bedoeld om de kans op afschakelen te verkleinen.

De onevenwichtsprijs is enkel van toepassing op de marktspelers van de groothandelsmarkt (ARP) en is niet direct gelinkt aan de elektriciteitsprijs voor de eindverbruikers. Een onevenwichtstarief wordt ook in normale omstandigheden toegepast (actuele waarde kunt u raadplegen op de pagina ‘onevenwichtstarieven’), maar deze ligt dan beneden 4.500 €/MWh.

Top

  1. Wanneer treedt het afschakelplan in werking?

Het afschakelplan is de allerlaatste toevlucht, indien alle mechanismen om de bevoorradingszekerheid te verzekeren niet volstaan om aan de vraag naar elektriciteit te voldoen. Het is in feite een crisisplan dat - zoals elk crisisplan - op elk ogenblik van toepassing is, winter en zomer, dit jaar en komende jaren. Het treedt pas in werking als ultieme maatregel, waarbij heel gericht bepaalde zones worden afgekoppeld van het net. Dit om te voorkomen dat het elektriciteitsnet in elkaar stuikt, maar eveneens om zo snel mogelijk de stabiliteit van het net te herstellen, zodat iedereen opnieuw elektriciteit krijgt.

Onder de gekende omstandigheden en rekening houdend met de strategische reserves, de importmogelijkheden én maatregelen waarop Elia kan terugvallen in geval van dreigende schaarste, wordt voor komende winter géén activering van het afschakelplan verwacht.

Voor alle praktische vragen over het afschakelplan (bijv. bepaalde straat, duur van de interventies, communicatie bij afschakeling, etc.), kunt u terecht op de website van de FOD Economie.

Top